Đặt nội khí quản khó: Nguyên nhân, chẩn đoán và hướng xử trí lâm sàng

29/07/2026

Mục lục

Trong thực hành gây mê hồi sức và cấp cứu, đặt nội khí quản là kỹ thuật cơ bản, đóng vai trò sống còn trong việc duy trì đường thở và đảm bảo thông khí cho bệnh nhân. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào thủ thuật này cũng diễn ra thuận lợi. Có những tình huống được phân loại là đặt nội khí quản khó, gây nguy cơ lớn đến tính mạng nếu không được dự đoán trước và xử trí kịp thời.

Đặt nội khí quản khó có thể gặp ở cả bệnh nhân có bệnh lý nền, người có bất thường giải phẫu, hoặc những ca cấp cứu ngoài bệnh viện. Vì vậy, việc hiểu rõ nguyên nhân, phương pháp chẩn đoán và các chiến lược xử trí lâm sàng là vô cùng cần thiết đối với nhân viên y tế.

dat-noi-khi-quan-kho-nguyen-nhan-chan-doan-va-huong-xu-tri-lam-sang-hinh-1.jpg

Tình huống đặt nội khí quản khó có thể đe dọa tính mạng nếu không được dự đoán và xử trí kịp thời

Định nghĩa và phân loại đặt nội khí quản khó

Theo định nghĩa của Hiệp hội Gây mê Hoa Kỳ (American Society of Anesthesiologists – ASA), đặt nội khí quản khó (Difficult tracheal intubation) là tình huống việc đặt ống nội khí quản cần nhiều hơn ba lần thử hoặc kéo dài hơn 10 phút.

Đây là một thách thức quan trọng trong gây mê và hồi sức, có thể gây ra những biến chứng nghiêm trọng như giảm oxy máu, rối loạn nhịp tim, tổn thương đường thở hoặc thậm chí tử vong nếu không được kiểm soát kịp thời và hiệu quả.

Trong thực hành lâm sàng, đặt nội khí quản khó thường được phân loại thành bốn tình huống chính như sau:

Thông khí qua mặt nạ khó (Difficult mask ventilation): Là tình trạng không thể duy trì được oxy hóa hoặc thông khí đầy đủ cho bệnh nhân bằng mặt nạ qua miệng – mũi, mặc dù đã sử dụng các kỹ thuật hỗ trợ cần thiết.
Soi thanh quản khó (Difficult laryngoscopy): Khi bác sĩ không thể quan sát được dây thanh âm sau nhiều lần soi thanh quản, gây khó khăn trong việc định hướng và đưa ống nội khí quản vào đúng vị trí.
Đặt nội khí quản khó (Difficult intubation): Là trường hợp việc đưa ống nội khí quản vào khí quản cần trên ba lần thử hoặc thời gian thực hiện kéo dài quá 10 phút.
Thất bại trong thông khí và đặt nội khí quản (Failed ventilation and intubation): Là tình huống nghiêm trọng khi cả hai phương pháp – thông khí qua mặt nạ và đặt nội khí quản – đều không thành công, đe dọa trực tiếp đến tính mạng bệnh nhân nếu không được xử trí khẩn cấp.

Nguyên nhân gây đặt nội khí quản khó

Việc đặt nội khí quản có thể trở nên khó khăn do nhiều yếu tố khác nhau. Hiểu rõ các nguyên nhân này là bước quan trọng để đánh giá nguy cơ và chuẩn bị chiến lược kiểm soát đường thở phù hợp. Các nguyên nhân chính bao gồm:

Nguyên nhân giải phẫu

Cổ ngắn, giới hạn cử động cổ (thường gặp trong các bệnh lý như hội chứng Down, viêm khớp dạng thấp).
Hạn chế há miệng, ví dụ: Viêm quanh khớp thái dương hàm, xơ hóa sau xạ trị vùng đầu – cổ.
Lưỡi to hoặc có khối u vùng miệng – hầu, làm che khuất đường nhìn thanh môn khi soi thanh quản.
Hẹp đường thở trên do khối u, polyp, dị tật bẩm sinh hoặc chấn thương thanh quản.
Khối u vùng cổ, bướu giáp lớn hoặc mô mềm quá phát gây chèn ép khí quản.

Nguyên nhân sinh lý và bệnh lý

Béo phì: lượng mỡ vùng cổ và thành ngực dày, gây khó xác định mốc giải phẫu và khó thao tác.
Ngừng tim hoặc suy hô hấp cấp: Bệnh nhân mất trương lực cơ, gây sụp lưỡi và sụp mô mềm, làm che khuất đường thở.
Tiền sử xạ trị vùng cổ hoặc phẫu thuật thanh quản: Gây xơ hóa, thay đổi cấu trúc giải phẫu vùng hầu – thanh quản.

Yếu tố kỹ thuật và con người

Thiếu kinh nghiệm của người thực hiện thủ thuật.
Không sử dụng đúng các phương tiện hỗ trợ đặt nội khí quản như video laryngoscope, bougie hoặc mặt nạ thanh quản.
Thiếu đánh giá nguy cơ đường thở trước gây mê hoặc trong cấp cứu, dẫn đến không có phương án dự phòng kịp thời.

dat-noi-khi-quan-kho-nguyen-nhan-chan-doan-va-huong-xu-tri-lam-sang-hinh-2.jpg

Việc thực hiện thủ thuật đặt nội khí quản có thể gặp nhiều thách thức do ảnh hưởng từ các yếu tố khác nhau

Chẩn đoán đặt nội khí quản khó

Việc nhận diện nguy cơ đặt nội khí quản khó trước gây mê đóng vai trò quan trọng để đảm bảo an toàn hô hấp trong quá trình can thiệp. Một số tiêu chí lâm sàng thường được sử dụng để đánh giá khả năng khó đặt nội khí quản bao gồm:

Đánh giá tiền mê (Preoperative airway assessment)

Các công cụ lâm sàng được sử dụng trước khi gây mê nhằm dự đoán khả năng đặt nội khí quản khó:

Thang điểm Mallampati (Modified Mallampati classification)

Bệnh nhân được đánh giá trong tư thế ngồi, đầu thẳng, há miệng tối đa và không phát âm, quan sát cấu trúc trong miệng bao gồm: Khẩu cái mềm, lưỡi gà, trụ khẩu cái và vòm miệng cứng.

Mức độMô tả quan sátÝ nghĩa lâm sàng Độ I Nhìn thấy hoàn toàn: Khẩu cái mềm, vòm miệng cứng, lưỡi gà và cả hai trụ khẩu cái. Đặt nội khí quản dễ Độ II Nhìn thấy khẩu cái mềm, vòm miệng cứng và lưỡi gà, nhưng không thấy rõ trụ khẩu cái. Tương đối dễ Độ III Chỉ nhìn thấy phần gốc của lưỡi gà và khẩu cái mềm. Có thể đặt khó Độ IV Chỉ nhìn thấy vòm miệng cứng, không thấy khẩu cái mềm hoặc lưỡi gà. Nguy cơ đặt rất khó

Lưu ý: Thang điểm này chỉ mang tính chất dự đoán, cần kết hợp với các yếu tố khác như khoảng cách cằm – giáp, độ di động cổ, hoàn cảnh lâm sàng…

Khoảng cách cằm – giáp (Thyromental distance – TMD)

Là khoảng cách đo từ bờ trên của xương cằm (mental protuberance) đến sụn giáp (thyroid cartilage), khi bệnh nhân ngửa đầu tối đa và khép miệng. Khoảng cách này phản ánh không gian cần thiết để đưa lưỡi dao soi thanh quản và tạo “đường thẳng” từ miệng đến thanh môn. Cách đo:

Cho bệnh nhân nằm hoặc ngồi thẳng.
Ngửa cổ tối đa (tư thế sniffing).
Dùng thước đo hoặc dùng ngón tay (khoát ngón) để ước lượng.

Ý nghĩa lâm sàng:

TMD ≥ 6,5–7 cm (~3 khoát ngón tay): Bình thường, khả năng đặt nội khí quản dễ.
TMD < 6 cm hoặc <3 khoát ngón tay: Có nguy cơ đặt nội khí quản khó, do không đủ không gian để lưỡi dao nâng nắp thanh môn và quan sát dây thanh.

Đánh giá khi soi thanh quản

Thang điểm Cormack – Lehane (Cormack–Lehane grading system)

Đây là thang điểm được ghi nhận sau khi đã đặt đèn soi thanh quản vào vị trí tối ưu, không phải công cụ đánh giá trước đặt như Mallampati.

Mức độMô tả quan sát qua soi thanh quảnÝ nghĩa lâm sàng Độ I Nhìn thấy toàn bộ khe thanh môn, bao gồm cả hai dây thanh âm. Đặt nội khí quản rất dễ. Độ II Chỉ nhìn thấy một phần của khe thanh môn (thường là phần sau). Đặt có thể hơi khó, nhưng vẫn thực hiện được với kỹ thuật chuẩn. Độ III Chỉ thấy nắp thanh môn (epiglottis), không thấy dây thanh âm. Khó đặt nội khí quản, cần kỹ thuật hỗ trợ (ví dụ: bougie, video laryngoscope). Độ IV Không thấy cả nắp thanh môn lẫn dây thanh âm, chỉ thấy thành sau họng. Rất khó đặt, nguy cơ thất bại cao nếu không có thiết bị hỗ trợ.

Hướng xử trí lâm sàng khi gặp đặt nội khí quản khó

Trong tình huống đặt nội khí quản khó, cần áp dụng chiến lược xử trí có hệ thống và chuẩn bị đầy đủ để đảm bảo an toàn cho bệnh nhân. Hướng tiếp cận thường theo nguyên tắc “kế hoạch nhiều bước”, với mục tiêu duy trì oxy hóa tối ưu và hạn chế tối đa tổn thương đường thở. Các bước xử trí bao gồm:

Nguyên tắc tiếp cận cơ bản

Chuẩn bị kế hoạch A – B – C rõ ràng trước khi tiến hành gây mê hoặc can thiệp cấp cứu, đặc biệt khi đã tiên lượng trước nguy cơ khó.
Dự phòng đầy đủ dụng cụ hỗ trợ:
- Video laryngoscope (máy soi thanh quản có camera)
- Mặt nạ thanh quản ((Laryngeal mask airway – LMA)
- Bougie hoặc stylet dẫn hướng
- Ống nội khí quản cỡ nhỏ hơn
- Bộ dụng cụ mở khí quản khẩn cấp (Cricothyrotomy set hoặc tracheostomy set)

Các kỹ thuật hỗ trợ đặt nội khí quản

Soi thanh quản bằng video (Video laryngoscope): Giúp cải thiện góc nhìn và khả năng nhìn thấy dây thanh âm, đặc biệt trong các trường hợp soi trực tiếp thất bại.
Sử dụng dụng cụ dẫn hướng (Bougie hoặc Stylet): Hữu ích khi chỉ thấy phần thanh môn hoặc nắp thanh môn nhưng không rõ dây thanh, giúp đưa ống nội khí quản vào khí quản chính xác hơn.
Mặt nạ thanh quản (Laryngeal mask airway – LMA): Là phương án đảm bảo thông khí tạm thời hoặc lâu dài trong lúc chuẩn bị cho các kỹ thuật đặt nội khí quản thay thế hoặc mở khí quản.
Đặt nội khí quản qua ống soi mềm (Fiberoptic bronchoscope): Lý tưởng cho bệnh nhân tỉnh có tiên lượng khó, cho phép quan sát đường thở trực tiếp và đưa ống nội khí quản một cách an toàn.
Mở khí quản khẩn cấp (Cricothyrotomy hoặc tracheostomy): Là biện pháp cuối cùng trong trường hợp thất bại toàn bộ các kỹ thuật trên, bệnh nhân không thể được thông khí hiệu quả. Cần thực hiện ngay để đảm bảo cung cấp oxy kịp thời.

dat-noi-khi-quan-kho-nguyen-nhan-chan-doan-va-huong-xu-tri-lam-sang-hinh-3.jpg

Khi gặp khó khăn trong đặt nội khí quản, cần xử trí theo quy trình chuẩn và chuẩn bị kỹ lưỡng để bảo đảm an toàn cho bệnh nhân

Lựa chọn VinUni để theo học chuyên ngành Y khoa – Điều dưỡng chất lượng cao

Trong bối cảnh đặt nội khí quản khó là một thách thức thường trực trong lâm sàng, việc đào tạo bài bản về kiến thức nền, kỹ năng thực hành và phản xạ xử trí tình huống đóng vai trò vô cùng quan trọng.

Những năng lực này không chỉ giúp người học ứng phó linh hoạt với các tình huống khẩn cấp mà còn tạo nền tảng vững chắc cho tư duy lâm sàng hiện đại – điều mà các chương trình đào tạo y khoa tiên tiến như Trường Đại học VinUni đặc biệt chú trọng. Với triết lý giáo dục dựa trên ba trụ cột: Lâm sàng, tính chuyên nghiệp và nghiên cứu, chương trình Bác sĩ Y khoa tại VinUni giúp sinh viên phát triển toàn diện, không chỉ giỏi tay nghề mà còn nhạy bén trong tư duy, đạo đức và nhân văn.

Không chỉ với ngành Y khoa, sinh viên Điều dưỡng tại VinUni cũng được đào tạo để sẵn sàng xử trí các tình huống khẩn cấp như đặt nội khí quản khó trong thực hành chăm sóc bệnh nhân. Thông qua chương trình học được đồng thiết kế với Đại học Pennsylvania, sinh viên sẽ phát triển kỹ năng quan sát lâm sàng, phản ứng nhanh nhạy và phối hợp đa ngành hiệu quả. Điều dưỡng tại VinUni không đơn thuần là chăm sóc, mà còn là người lãnh đạo trong cải tiến chất lượng dịch vụ y tế, hỗ trợ bác sĩ trong can thiệp và phòng ngừa rủi ro, hướng đến chăm sóc toàn diện người bệnh.

dat-noi-khi-quan-kho-nguyen-nhan-chan-doan-va-huong-xu-tri-lam-sang-hinh-4.jpg

Theo học Y khoa – Điều dưỡng tại VinUni là khởi đầu cho hành trình trở thành chuyên gia y tế trong tương lai

Chọn VinUni để theo học Y khoa hoặc Điều dưỡng không chỉ là lựa chọn một chương trình học, mà là lựa chọn hành trình trở thành chuyên gia y tế xuất sắc trong tương lai. Với sự đầu tư bài bản của Viện Khoa học Sức khỏe, môi trường đào tạo chuẩn quốc tế, sự đồng hành của đội ngũ giảng viên tâm huyết cùng các dự án nghiên cứu ý nghĩa, VinUni sẽ là nơi nuôi dưỡng tài năng, khơi gợi sự thấu cảm và thúc đẩy đổi mới trong từng bước đi nghề nghiệp.

Xem thêm bài viết: Suy hô hấp mạn tính: Nguyên nhân, biến chứng và giải pháp kiểm soát